॥ वसुधैव कुटुम्बकम् ॥One earth. One family.
PujaOnlineDEVOTION WITHOUT BORDERSFind a practitioner

Path & Stotra Sanskrit

कनकधारा स्तोत्रम्

Kanakadhara Stotram

लक्ष्मी की करुणामयी दृष्टि की प्रार्थना करने वाला अठारह-पद्य मूल संस्करण, एक प्रचलित समापन फलश्रुति सहित।

An eighteen-verse core edition invoking Lakshmi’s compassionate glance, with a traditional closing verse.

संस्कृत · हिन्दीलगभग 2 मिनटLakshmi

संस्कृत मूल Prayer text

अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्ती भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम्। अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीला माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः॥

मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि। माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः॥

विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्षम् आनन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि। ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्धम् इन्दीवरोदरसहोदरमिन्दिरायाः॥

आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्दम् आनन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम्। आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रं भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः॥

बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभे या हारावलीव हरिनीलमयी विभाति। कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः॥

कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारेः धाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव। मातुस्समस्तजगतां महनीयमूर्तिः भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः॥

प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावात् माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन। मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धं मन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः॥

दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधाराम् अस्मिन्नकिञ्चनविहङ्गशिशौ विषण्णे। दुष्कर्मघर्ममपनीय चिराय दूरं नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः॥

इष्टाविशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्र- दृष्ट्या त्रिविष्टपपदं सुलभं लभन्ते। दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टां पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः॥

गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति शाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति। सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायै तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै॥

श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यै रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै। शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै॥

नमोऽस्तु नालीकनिभाननायै नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै। नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै॥

सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानि साम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि। त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि मामेव मातरनिशं कलयन्तु मान्ये॥

यत्कटाक्षसमुपासनाविधिः सेवकस्य सकलार्थसम्पदः। सन्तनोति वचनाङ्गमानसैः त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे॥

सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे। भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम्॥

दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्ट- स्वर्वाहिनीविमलचारुजलप्लुताङ्गीम्। प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेष- लोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम्॥

कमले कमलाक्षवल्लभे त्वं करुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः। अवलोकय मामकिञ्चनानां प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः॥

स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमूभिरन्वहं त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम्। गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनो भवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः॥

सुवर्णधारास्तोत्रं यच्छङ्कराचार्यनिर्मितम्। त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं स कुबेरसमो भवेत्॥

हिन्दी भावार्थ Hindi meaning

जैसे भ्रमरी तमाल-वृक्ष पर सुशोभित होती है, वैसे ही हरि पर पड़ती लक्ष्मी की कृपादृष्टि मंगल का कारण बने—ऐसी प्रार्थना है।

प्रेम और संकोच से हरि के मुख की ओर आती-जाती देवी की दृष्टि कमल पर मँडराती भ्रमर-माला जैसी कही गई है। वही मेरे जीवन में श्री लाए।

इन्द्र-जैसा वैभव देने में समर्थ और स्वयं विष्णु को आनन्द देने वाली लक्ष्मी की नीलकमल-समान दृष्टि क्षण भर मुझ पर भी ठहरे।

आनन्दमय मुकुन्द को प्रेम से निहारती, अधखुले नेत्रों वाली लक्ष्मी की कृपा मेरे कल्याण का आधार बने।

विष्णु के कौस्तुभ-मणि से सुशोभित वक्ष पर देवी की कटाक्ष-माला नीलमणियों के हार जैसी है; वह मेरे जीवन में मंगल लाए।

मेघ-से श्याम विष्णु के वक्ष पर बिजली-सी चमकती, समस्त जगत् की माता और भृगु की पुत्री लक्ष्मी मुझे शुभता प्रदान करें।

जिस कृपादृष्टि से हरि में प्रेम का प्रथम अंकुर जागा, समुद्र-कन्या की वही शान्त और स्नेहमयी दृष्टि मुझ पर भी पड़े।

अपने को असहाय पक्षी-शावक मानकर भक्त प्रार्थना करता है कि करुणा की वायु से प्रेरित देवी के नेत्र-मेघ उसकी पीड़ा और अभाव दूर करें।

देवी की करुणामयी दृष्टि साधारण जन को भी ऊँचा उठाती है; खिले कमल जैसी वह प्रसन्न दृष्टि मुझे पोषण और शुभ वृद्धि दे।

सरस्वती, विष्णुप्रिया, शाकम्भरी और शिवप्रिया—सृष्टि, पालन और संहार में प्रकट एक ही देवी-शक्ति को प्रणाम है।

शुभ कर्मों का फल, रमणीय गुण, शक्ति और पोषण देने वाली कमलवासिनी लक्ष्मी को विविध रूपों में नमस्कार है।

कमल-से मुख वाली, क्षीरसागर से प्रकट और चन्द्रमा तथा अमृत की सहोदरी नारायणप्रिया को प्रणाम है।

हे कमलनयनी माता, तुम्हारी वन्दना में मेरा मन निरन्तर लगे; उसमें आनन्द, उदारता और दुःखों से उबरने की शक्ति की कामना है।

देवी की कृपादृष्टि की उपासना को जीवन की सम्पदा मानकर भक्त वाणी, शरीर और मन से विष्णु की हृदयेश्वरी का भजन करता है।

कमल में निवास करने वाली, हाथ में कमल धारण करने वाली और उज्ज्वल वस्त्र-पुष्पों से शोभित हरिप्रिया मुझ पर प्रसन्न हों।

दिग्गजों के स्वर्ण-कलशों से गंगाजल द्वारा अभिषिक्त, अमृत-सागर की पुत्री और जगन्माता को प्रातः प्रणाम है।

हे कमले, मैं अपनी दीनता स्वीकार करता हूँ; तुम्हारी सहज करुणा की तरंगों से भरी दृष्टि मुझे भी अपनाए।

यह पद्य देवी की नित्य स्तुति करने वालों में गुण, विवेक और सौभाग्य की वृद्धि का पारम्परिक महात्म्य बताता है।

जुड़ी हुई फलश्रुति तीन सन्ध्याओं में पाठ की महिमा और कुबेर-समान ऐश्वर्य की कामना कहती है; यह परम्परागत स्तुति-वचन है।

स्रोत और संस्करण Sources & edition

The Complete Works of Sri Sankaracharya, खण्ड १८, पृ. ७० के क्रम पर आधारित १८-पद्य मूल पाठ + «सुवर्णधारास्तोत्रं…» समापन फलश्रुति। बाद में जुड़े अतिरिक्त नमस्कार-पद्य इस मूल संस्करण का भाग नहीं हैं।

मूल संस्कृत डिजिटल पाठ: Nitya (getnitya.com), सार्वजनिक डोमेन। सरल हिन्दी भावार्थ: PujaOnline की स्वतंत्र सम्पादकीय प्रस्तुति।

प्राचीन अथवा मध्यकालीन मूल संस्कृत पाठ सार्वजनिक डोमेन में है। सरल हिन्दी भावार्थ PujaOnline के लिए स्वतंत्र रूप से लिखा गया है; स्रोतों के आधुनिक अनुवादों की नकल नहीं है।