Path & Stotra · Sanskrit
अद्वैतपञ्चरत्नम्
Advaita Pancharatnam
शरीर और अहंकार से भिन्न साक्षी-चैतन्य का पाँच पद्यों में चिन्तन; प्रत्येक पद्य में शिवोऽहम् का स्मरण।
Five Advaita verses contemplating the witnessing self beyond body and ego.
संस्कृत · हिन्दीलगभग 1 मिनटAdvaita
✦
संस्कृत मूल Prayer text
नाहं देहो नेन्द्रियाण्यन्तरङ्गो नाहंकारः प्राणवर्गो न बुद्धिः ।
दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः साक्षी नित्यः प्रत्यगात्मा शिवोऽहम् ॥ १ ॥
रज्ज्वज्ञानाद्भाति रज्जुर्यथाहिः स्वात्माज्ञानादात्मनो जीवभावः ।
आप्तोक्त्याऽहिभ्रान्तिनाशे स रज्जुर्जीवो नाहं देशिकोक्त्या शिवोऽहम् ॥ २ ॥
आभातीदं विश्वमात्मन्यसत्यं सत्यज्ञानानन्दरूपे विमोहात् ।
निद्रामोहात्स्वप्नवत्तन्न सत्यं शुद्धः पूर्णो नित्य एकः शिवोऽहम् ॥ ३ ॥
नाहं जातो न प्रवृद्धो न नष्टो देहस्योक्ताः प्राकृताः सर्वधर्माः ।
कर्तृत्वादिश्चिन्मयस्यास्ति नाहंकारस्यैव ह्यात्मनो मे शिवोऽहम् ॥ ४ ॥
मत्तो नान्यत्किञ्चिदत्रास्ति विश्वं सत्यं बाह्यं वस्तु मायोपक्लुप्तम् ।
आदर्शान्तर्भासमानस्य तुल्यं मय्यद्वैते भाति तस्माच्छिवोऽहम् ॥ ५ ॥
हिन्दी भावार्थ Hindi meaning
इस अद्वैत-चिन्तन में ‘मैं’ शरीर, इन्द्रियाँ, मन या बुद्धि तक सीमित नहीं, बल्कि इनका नित्य साक्षी आत्मा है; सम्बन्ध और सम्पत्ति आत्मा की अन्तिम पहचान नहीं हैं।
रस्सी को अज्ञान से साँप मान लेने का भ्रम प्रकाश से मिटता है; उसी प्रकार गुरु के उपदेश से सीमित जीवभाव के पीछे आत्मस्वरूप का ज्ञान होता है।
जैसे स्वप्न जागने पर स्थायी सत्य नहीं रहता, वैसे ही भ्रम से स्वतन्त्र वास्तविकता जैसा दिखता जगत् चैतन्य में प्रकाशित माना गया है।
जन्म, वृद्धि और नाश शरीर के धर्म हैं; कर्तापन अहंकार से जुड़ता है, जबकि साक्षी चैतन्य इन परिवर्तनों से परे समझा गया है।
दर्पण में प्रतिबिम्ब की तरह जगत् अद्वैत आत्मा में प्रकाशित है—इस एकत्वबोध को ‘शिवोऽहम्’ कहकर स्मरण किया गया है।