॥ वसुधैव कुटुम्बकम् ॥One earth. One family.
PujaOnlineDEVOTION WITHOUT BORDERSFind a practitioner

Path & Stotra Sanskrit

मनीषापञ्चकम्

Manisha Panchakam

सभी प्राणियों में एक चैतन्य देखने वाले ज्ञानी को जन्म-परिचय से ऊपर गुरु मानने की पाँच-पद्य अद्वैत घोषणा।

Five Advaita verses honouring wisdom beyond inherited social status.

संस्कृत · हिन्दीलगभग 2 मिनटAdvaita

संस्कृत मूल Prayer text

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरा या संविदुज्जृम्भते या ब्रह्मादि पिपीलिकान्त तनुषु प्रोता जगत्साक्षिणी । सैवाहं न च दृश्यवस्त्विति दृढप्रज्ञापि यस्यास्ति चेच्चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ १ ॥

ब्रह्मैवाहमिदं जगच्च सकलं चिन्मात्रविस्तारितं सर्वं चैतदविद्यया त्रिगुणयाऽशेषं मया कल्पितम् । इत्थं यस्य दृढा मतिः सुखतरे नित्ये परे निर्मले चाण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ २ ॥

शश्वन्नश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरोः नित्यं ब्रह्मनिरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तात्मना । भूतं भावि च दुष्कृतं प्रदहता संविन्मये पावके प्रारब्धाय समर्पितं स्ववपुरित्येषा मनीषा मम ॥ ३॥

या तिर्यङ्नरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुटा गृह्यते यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भान्ति स्वतोऽचेतनाः। तां भास्यैः पिहितार्कमण्डलनिभां स्फूर्तिं सदा भावयन्योगी निर्वृतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ ४॥

यत्सौख्याम्बुधिलेशलेशत इमे शक्रादयो निर्वृता यच्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिनिर्वृतः । यस्मिन्नित्यसुखाम्बुधौ गलितधीर्ब्रह्मैव न ब्रह्मवित् यः कश्चित् स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीषा मम ॥ ५ ॥

हिन्दी भावार्थ Hindi meaning

जागना, स्वप्न और गहरी नींद—इन सबमें साक्षी चेतना एक है और छोटे-बड़े सभी प्राणियों में व्याप्त है। जो इसे अपने स्वरूप के रूप में जानता है, उसका जन्म-परिचय कुछ भी हो, वह मेरा गुरु है।

समस्त जगत् चैतन्य में प्रकाशित है और भेद अविद्या से अनुभव होते हैं; इस नित्य निर्मल सत्य में दृढ़ रहने वाला, किसी भी सामाजिक वर्ग का हो, आदरणीय गुरु है।

गुरु के वचन से जगत् की अनित्यता पहचानकर, शान्त मन से ब्रह्म का निरन्तर मनन और ज्ञानाग्नि में कर्म-बन्धन का क्षय—यह दृढ़ विवेक बताया गया है।

पशु, मनुष्य और देव में ‘मैं हूँ’ की अनुभूति का प्रकाश एक ही चेतना से है; उसी को निरन्तर पहचानकर शान्त हुआ योगी गुरु कहलाता है।

जिस अनन्त आनन्द के अंश से देव भी तृप्त होते हैं, उसमें अहंकार विलीन कर केवल ब्रह्मरूप स्थित ज्ञानी सर्वथा वन्दनीय है।

स्रोत और संस्करण Sources & edition

पूरे ५ मुख्य मनीषा-पद्य। कुछ पुस्तकों में पहले मिलने वाला संवाद-प्रसंग इस पंचक का भाग नहीं जोड़ा गया है। शृंगेरी के स्पष्ट अक्षर-दोषों का संस्थागत मूल पाठ से मिलान किया गया है।

स्रोत-सम्मिलित परम्परागत संस्कृत मूल; सरल हिन्दी भावार्थ: PujaOnline सम्पादकीय प्रस्तुति।

प्राचीन अथवा मध्यकालीन मूल संस्कृत पाठ सार्वजनिक डोमेन में है। सरल हिन्दी भावार्थ PujaOnline के लिए स्वतंत्र रूप से लिखा गया है; स्रोतों के आधुनिक अनुवादों की नकल नहीं है।