Path & Stotra · Sanskrit
साधनपञ्चकम् · उपदेशपञ्चकम्
Sadhana Panchakam / Upadesha Panchakam
अध्ययन, सदाचार, सत्संग, विवेक और आत्मचिन्तन की चालीस शिक्षाएँ पाँच पद्यों में; ज्ञानमार्ग की पारम्परिक रचना।
Five verses setting out forty traditional disciplines for the Advaita path of knowledge.
संस्कृत · हिन्दीलगभग 1 मिनटAdvaita
✦
संस्कृत मूल Prayer text
वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयतां तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काम्ये मतिस्त्यज्यताम् ।
पापौघः परिधूयतां भवसुखे दोषोऽनुसन्धीयतां आत्मेच्छा व्यवसीयतां निजगृहात्तूर्णं विनिर्गम्यताम् ॥ १॥
सङ्गः सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिर्दृढाधीयतां शान्त्यादिः परिचीयतां दृढतरं कर्माशु संत्यज्यताम् ।
सद्विद्वानुपसर्प्यतामनुदिनं तत्पादुका सेव्यतां ब्रह्मैकाक्षरमर्थ्यतां श्रुतिशिरोवाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ २॥
वाक्यार्थः सुविचार्यतां श्रुतिशिरःपक्षः समाश्रीयतां दुस्तर्कात्सुविरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसन्धीयताम् ।
ब्रह्मास्मीति विभाव्यतामहरहर्गर्वः परित्यज्यतां देहेऽहम्मतिरुज्झ्यतां बुधजनैर्वादः परित्यज्यताम् ॥ ३ ॥
क्षुद्व्याधिश्च चिकित्स्यतां प्रतिदिनं भिक्षौषधं भुज्यतां स्वाद्वन्नं न तु याच्यतां विधिवशात्प्राप्तेन संतुष्यताम् ।
औदासीन्यमभीप्स्यतां जनकृपानैष्ठुर्यमुत्सृज्यतां शीतोष्णादि विषह्यतां न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यताम् ॥ ४॥
एकान्ते सुखमास्यतां परतरे चेतः समाधीयतां पूर्णात्मा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।
प्राक्कर्म प्रविलाप्यतां चितिबलान्नाप्युत्तरैः श्लिष्यतां प्रारब्धं त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मना स्थीयताम् ॥ ५॥
हिन्दी भावार्थ Hindi meaning
नित्य अध्ययन, कर्तव्यपालन और ईश्वर-अर्पण से आरम्भ कर स्वार्थपूर्ण फलाकांक्षा घटाने, दोष छोड़ने और आत्मज्ञान की तीव्र इच्छा जगाने का उपदेश है। गृहत्याग का वाक्य इस रचना के संन्यास-ज्ञानमार्ग के प्रसंग में है।
सज्जनों का संग, दृढ़ भक्ति, शान्ति-संयम और योग्य गुरु का आश्रय लेकर उपनिषदों के ब्रह्म-विषयक उपदेश को ध्यान से सुनने की शिक्षा है।
उपदेश के अर्थ पर विचार करो, निष्फल विवाद छोड़ो, उपयुक्त तर्क अपनाओ और अहंकार तथा केवल देह को ‘मैं’ मानने की आदत को पहचानो।
साधक को भूख का सरल उपचार, उपलब्ध साधनों में सन्तोष, प्रशंसा-तिरस्कार से समता, सर्दी-गरमी में धैर्य और संयत वाणी का अभ्यास बताया गया है।
एकान्त में मन को परम सत्य पर स्थिर कर आत्मस्वरूप का मनन करो; कर्मफल को समभाव से स्वीकार करते हुए ज्ञान और अनासक्ति में स्थित होने की साधना है।