Path & Stotra · Sanskrit
निर्वाणषट्कम् · आत्मषट्कम्
Nirvana Shatkam / Atma Shatkam
“चिदानन्दरूपः शिवोऽहम्” की आवृत्ति से आत्मा को मन, शरीर और सीमित पहचानों से परे समझाने वाले पूरे छह पद्य।
Six complete Advaita verses contemplating the self as consciousness and bliss.
संस्कृत · हिन्दीलगभग 2 मिनटAdvaita
✦
संस्कृत मूल Prayer text
मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि नाहं न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥१॥
न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायुर्न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः ।
न वाक्पाणिपादौ न चोपस्थपायू चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥२॥
न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ मदो नैव मे नैव मात्सर्यभावः ।
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥३॥
न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥४॥
न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता न जन्म ।
न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्यश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥५॥
अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो विभुर्व्याप्य सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् ।
सदा मे समत्वं न मुक्तिर्न बन्धश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥६॥
हिन्दी भावार्थ Hindi meaning
आत्मा को मन, बुद्धि, अहंकार, स्मृति, इन्द्रियों और पंचभूतों तक सीमित न मानकर चेतना और आनन्द का स्वरूप कहा गया है।
प्राण, शरीर के धातु-कोश और कर्मेन्द्रियाँ अनुभव के उपकरण हैं; आत्मस्वरूप इन सबका आधार होकर इनसे परे माना गया है।
राग-द्वेष, लोभ-मोह, घमण्ड और ईर्ष्या आत्मा का मूल स्वभाव नहीं हैं; चार पुरुषार्थों से भी परे चैतन्य की अद्वैत दृष्टि व्यक्त होती है।
पुण्य-पाप, सुख-दुःख, अनुष्ठान और भोक्ता-भोज्य का भेद अनुभव के स्तर पर है; यहाँ उनका साक्षी चैतन्य आत्मस्वरूप बताया गया है।
आत्मा की अन्तिम पहचान मृत्यु, जन्म, जाति या सामाजिक सम्बन्धों से बँधी नहीं मानी गई है; सबमें एक ही चिदानन्द का स्मरण है।
निर्विकल्प, निराकार और सर्वव्यापक आत्मा में समता है; बन्धन-मुक्ति के द्वन्द्व से परे ‘शिवोऽहम्’ की शान्त अनुभूति का कथन है।