॥ वसुधैव कुटुम्बकम् ॥One earth. One family.
PujaOnlineDEVOTION WITHOUT BORDERSFind a practitioner

Path & Stotra Sanskrit

शिवताण्डवस्तोत्रम्

Shiva Tandava Stotram

शिव के ताण्डव, जटाओं, गंगा, करुणा और समदृष्टि का लयपूर्ण स्तवन; पन्द्रह मूल पद्य तथा दो फलश्रुतियाँ।

A complete fifteen-verse traditional recension of Shiva’s cosmic dance, with two closing verses.

संस्कृत · हिन्दीलगभग 2 मिनटShiva

संस्कृत मूल Prayer text

जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् । डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥

जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी- विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि । धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥

धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर- स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे । कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥

जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा- कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे । मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥

सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर- प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः । भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥

ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा- निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् । सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालि सम्पदे शिरो जटालमस्तु नः ॥

करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल- द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके । धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक- प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥

नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्- कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः । निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥

प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा- वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् । स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥

अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी- रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् । स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥

जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् । धिमिद्धिमिद्धिमिद्ध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल- ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥

दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्- गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः । तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥

कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् । विलोललोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥

निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिका- निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः । तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः ॥

प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी महाष्टसिद्धिकामिनीजनाऽवहूतजल्पना । विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥

इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम् । हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥

पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे । तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥

हिन्दी भावार्थ Hindi meaning

जटाओं से बहती गंगा, गले में नागमाला और डमरू की गूँज के बीच प्रचण्ड ताण्डव करने वाले शिव हमारे लिए कल्याणकारी हों।

जटाओं में लहराती गंगा, ललाट की अग्नि और बालचन्द्र से सुशोभित शिव में मेरा प्रेम प्रत्येक क्षण बना रहे।

पार्वती के संग आनन्दित और कृपादृष्टि से बड़ी विपत्तियाँ रोकने वाले दिगम्बर शिव में मन अपना विश्राम पाए।

जटाओं के नाग-मणियों की चमक और गजचर्म से अलंकृत अद्भुत भूतनाथ में मेरा चित्त रम जाए।

देवों के मुकुट-पुष्पों से जिनके चरण धूसर होते हैं, नागों से बँधी जटाओं और चन्द्रमा वाले वे शिव हमारा स्थायी मंगल करें।

जिस ललाट-अग्नि ने कामदेव को भस्म किया और जिसे देवता प्रणाम करते हैं, उस चन्द्रशेखर जटाधारी का आश्रय माँगा गया है।

प्रचण्ड अग्नि के स्वामी होकर भी पार्वती का स्नेहपूर्वक शृंगार करने वाले त्रिनेत्र शिव में मेरी प्रीति हो।

गहरे मेघ और अमावस्या की रात्रि-जैसे नील कण्ठ वाले, गंगा और चन्द्रमा को धारण करने वाले शिव जगत् का भार सँभालते हैं।

नीलकमल-जैसे गहरे कण्ठ वाले शिव को प्रणाम है; स्तुति उनके काम, त्रिपुर, संसार-बन्धन, यज्ञ-अभिमान, गजासुर, अन्धक और मृत्यु के दमन को याद करती है।

पार्वती के मंगलमय सौन्दर्य में आनन्द लेने वाले और वही विविध बन्धन हरने वाले शिव का भक्त पुनः भजन करता है।

नागों की तीव्र गति, ललाट की अग्नि और मृदंग की धिमि-धिमि ध्वनि के बीच प्रचण्ड ताण्डव करने वाले शिव की जय हो।

पत्थर और सुन्दर शय्या, नाग और मोतियों की माला, रत्न और मिट्टी, मित्र और विरोधी—सबमें समता रखते हुए शिव-भजन करने की आकांक्षा है।

गंगा-तट के एकान्त में दूषित विचार छोड़कर, अञ्जलि बाँधे ‘शिव’ नाम का स्मरण करते हुए अन्तःसुख पाने की प्रार्थना है।

देवनगर की मल्लिका-मालाओं से झरते मधु की छवि के बीच शिव की दिव्य कान्ति दिन-रात मेरे मन को आनन्द दे—ऐसी काव्यात्मक प्रार्थना है।

अग्नि-जैसी दीप्ति और सिद्धियों से जुड़ी दिव्य ध्वनि को ‘शिव’ मन्त्र से विभूषित बताकर जगत् में मंगल-विजय की कामना की गई है।

पहली फलश्रुति नियमित पाठ और शिव-चिन्तन को अन्तःशुद्धि, भक्ति तथा मोह से उबरने की साधना कहती है।

अन्तिम फलश्रुति प्रदोष और पूजा के समापन पर इस स्तवन के पाठ की महिमा कहती है; वैभव के प्राचीन प्रतीकों से शुभ समृद्धि की कामना व्यक्त होती है।

स्रोत और संस्करण Sources & edition

रावण को परम्परागत रूप से समर्पित १५ मूल पद्य + २ फलश्रुति वाला पूरा पाठ। कुछ अन्य पाठों में अनुपस्थित १४वें-१५वें पद्य भी इस चुने हुए संस्करण में शामिल हैं।

मूल संस्कृत डिजिटल पाठ: Nitya (getnitya.com), सार्वजनिक डोमेन। सरल हिन्दी भावार्थ: PujaOnline की स्वतंत्र सम्पादकीय प्रस्तुति।

प्राचीन अथवा मध्यकालीन मूल संस्कृत पाठ सार्वजनिक डोमेन में है। सरल हिन्दी भावार्थ PujaOnline के लिए स्वतंत्र रूप से लिखा गया है; स्रोतों के आधुनिक अनुवादों की नकल नहीं है।